Według części badaczy, Sandomierz jest położony na terenach zamieszkałych we wczesnym średniowieczu przez słowiańskie plemię Lędzian. Ślady pierwszej obecności człowieka na tych terenach, znalezione w wykopaliskach archeologicznych pochodzą z młodszej epoki kamiennej - neolitu. Osada - w X na terenie wzgórza zamkowego, od XI wieku gród, siedziba książęca. Obok zbudowanego później Domu Długosza, powstał w sąsiedztwie drugi gród, który dał początek miastu. Dzięki położeniu nad Wisłą, w miejscu przeprawy szlaku handlowego z Europy Zachodniej na Ruś, Sandomierz szybko zyskiwał na znaczeniu.

W okresie rozbicia dzielnicowego był stolicą Księstwa Sandomierskiego. Pierwszym władcą (w okresie od 1146 do 1166) był Henryk Sandomierski, syn Bolesława Krzywoustego. Prawa miejskie Sandomierzowi nadał w 1227 r. Leszek Biały. Po zniszczeniach w czasie najazdów tatarskich, ponowna lokacja w 1286 r. nadana przez Leszka Czarnego. Ponownie handel odegrał ważną rolę w rozwoju miasta w XV wieku (Sandomierz leżał na trasie drogi wiślanej związanej z handlem zbożem). XV - XVII wiek to okres częstych pobytów dworu i króla w Sandomierzu, czas zjazdów szlacheckich.

W 1570 r. miał miejsce zjazd reprezentantów działających w Polsce nurtów reformacji, w wyniku którego doszło do podpisania tzw.zgody sandomierskiej - porozumienia w obronie przed kontrreformacją. Okres wojen szwedzkich to ponowny upadek miasta spowodowany zniszczeniami.

W latach 1698 i 1710 ksiądz Stefan Żuchowski (1666-1716) oskarżył Żydów o morderstwa dzieci "na macę". Torturom poddano ok. 10 osób, które potem stracono. W katedrze znajduje się obraz ufundowany przez księdza, oglądany przez żydowskie wycieczki jako klasyka antysemityzmu.

W okresie zaborów Sandomierz stał się miastem pogranicznym między Królestwem Polskim a Galicją i stracił swoje znaczenie administracyjne a także gospodarcze. Dodatkowo został dość poważnie zniszczony przez pierwszą wojnę światową. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę miasto wyrwało się ze stagnacji i zaczęło się prężnie rozwijać. Według planów Eugeniusza Kwiatkowskiego z 1935 miało wkrótce stać się stolicą Centralnego Okręgu Przemysłowego z ponad 100 tys. mieszkańców. Plany te niestety zniweczyła II wojna światowa.

Wojska radzieckie wkroczyły do Sandomierza 18 sierpnia 1944. Miastu oszczędzono zniszczeń wojennych. Obecnie jest średniej wielkości miastem powiatowym w województwie świętokrzyskim i ważnym ośrodkiem turystycznym.

Pierwsze klasztory [edytuj]

Lokacje pierwszych klasztorów na Ziemi Sandomierskiej:

• 1185 r. - opactwo Cystersów, założone przez św. Bernarda z Clairvaux w Koprzywnicy
• 1226 r. - klasztor dominikański
• 1246 r. - klasztor Klarysek

Zabytki

Brama Opatowska

Brama Opatowska - gotycka brama wjazdowa do miasta z XIV wieku, zwieńczona renesansową attyką. Fundowana przez króla Kazimierza Wielkiego, jedyna zachowana. Do Sandomierza prowadziły cztery bramy w murach obronnych: Opatowska, Zawichojska, Lubelska, Krakowska oraz dwie furty (zachowała się jedna - Dominikańska, nazywana Uchem Igielnym).

Stare Miasto

Zespół architektoniczno-krajobrazowy Starego Miasta - zachowany układ urbanistyczny miasta z drugiej połowy XIV wieku.

Rynek Starego Miasta:

• Ratusz - gotycki, z XIV wieku zbudowany na planie kwadratu z ośmioboczną wieżą. W XVI wieku rozbudowany (w planie do prostokąta), całość została zwieńczona attyką. Istniejąca obecnie wieża została postawiona w XVII wieku. Wokół Starego Rynku zachowane renesansowe kamienice (architektura). W 2006r. NBP wyemitował monetę kolekcjonerską o nominale 2 zł z wizerunkiem ratusza.

Kamienica Oleśnickich i podziemia

W Kamienicy Oleśnickich znajduje się wejście do udostępnionych do zwiedzania podziemnych korytarzy służących dawniej jako magazyny kupieckie. Powstały one w okresie od XIII do XVI wieku przez wydrążenie w lessowych pokładach komór i korytarzy pod budynkami i placem Starego Rynku. Głębokość lochów dochodziła nawet do 15 m. Kopane były bez żadnych zabezpieczeń ścian i stropów.

W XX wieku, przez przenikanie wody do pokładów lessu, stały się zagrożeniem dla sandomierskiej starówki. (Less w kontakcie z wodą traci wytrzymałość, powodując obsuwanie się ścian lochów i zapadanie stropów). W latach 1964 - 1977 zostały przeprowadzone prace zabezpieczające, po wykonaniu ich udostępniono trasę do zwiedzania. Z lochami związana jest legenda o Halinie Krępiance, która przechytrzyła Tatarów w czasie najazdu w XIII wieku.

Kościoły 

• Zespół podominikański kościoła św. Jakuba - zbudowany w latach 1226 - 1250 z fundacji Iwona Odrowąża. Trójnawowy, bazylikowy z późnoromańskim ceglanym portalem
• Kościół św. Ducha - gotycki, z XIV wieku
• Katedra - gotycki, halowy kościół przekryty sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, wewnątrz zachowane polichromie z 1421 roku
• kościół św. Pawła z XV wieku
• kościół św. Michała z XVII wieku
• kościół św. Józefa z XVII wieku

Inne]

• Collegium Gostomianum - jedna z najstarszych szkół średnich w Polsce, najstarsze skrzydło wybudowano w 1602 roku. Pierwotne kolegium Jezuickie, funkcjonowało do kasaty zakonu w 1773 roku. Od tego czasu funkcjonowało jako szkoła świecka.
• Dom Długosza - budynek wzniesiony z fundacji Jana Długosza w 1476 roku, obecnie mieści się w nim Muzeum Diecezjalne
• Spichlerz z 1696 roku, wybudowany na potrzeby Bazyliki Katedralnej
• Zamek z XIV wieku, przebudowany w roku 1525, zniszczony podczas potopu szwedzkiego w 1656, zachowane skrzydło zachodnie
• Synagoga z przełomu XVII i XVIII wieku
• Pałac biskupów Sandomierskich - klasycystyczny obiekt z XIX wieku

Inne atrakcje

• Wąwóz św. Królowej Jadwigi - wypłukany przez wody w pokładach lessowych. Na urwiskach występuje roślinność stepowa, między innymi wisienka karłowata
• Góry Pieprzowe - na terenie wzgórz w 1980 roku utworzono rezerwat geologiczno-przyrodniczy. Góry zbudowane z łupków kambryjskich, wypiętrzone 500 milionów lat temu.

Sandomierz jest punktem początkowym  żółtego szlaku rowerowego prowadzącego do Opatowa oraz  zielonego szlaku rowerowego prowadzącego do Ujazdu. Przez miasto przechodzi  czerwony szlak turystyczny z Gołoszyc do Piotrowic.